Καμιά φορά σκέφτομαι την Γιουγκοσλαβία...

Καμία φορά σκέφτομαι την πρώην Γιουγκοσλαβία σαν να ήταν χθες. Σαν μια εποχή αθωότητας που τέλειωσε οριστικά παίρνοντας μαζί της τις τελευταίες βεβαιότητες του ανθρωπιστικού κινήματος, όπως αυτό διαμορφώθηκε μέχρι τις αρχές της χιλιετίας μας. 

Καμιά φορά σκέφτομαι την Γιουγκοσλαβία σαν να ήταν χθες. Κι όμως πόσα χρόνια έχουν περάσει από τότε, πόσα έχουν αλλάξει στον κόσμο και στον παγκόσμιο χάρτη των κρίσεων… Όταν οι ανθρωπιστικές οργανώσεις δούλευαν στο Κόσοβο, πριν το 2000, δεν υπήρχε Αλ Κάιντα, δεν υπήρχε παγκόσμια ανάκαμψη της ακροδεξιάς ρητορικής, δεν υπήρχε Ισλαμοφοβία, τουλάχιστον όχι στην επικρατούσα ρητορική και στην ανάλυση της κοινωνίας των πολιτών σε παγκόσμιο επίπεδο. Και βεβαίως δεν υπήρχαν τόσο αναπτυγμένα τμήματα, ρόλοι, δράσεις και οπτικές προάσπισης δικαιωμάτων.

Η κοινωνία των πολιτών στις αρχές της χιλιετίας, σκέφτονταν και δρούσε με μια προοδευτική προδιάθεση σαφώς επηρεασμένη όχι μόνο από τις διεθνείς κρίσεις αλλά και από τα διαφορετικά κινήματα εντός των τειχών, το φεμινιστικό κίνημα, το εργατικό κίνημα κλπ. των οποίων οι κατακτήσεις θεωρούνταν εν πολλοίς αυτονόητες και αμετάκλητες. Για να το πω πιο απλά, στις αρχές του 2000, αυτό που τώρα ομαδοποιούμε χωριστά ως «προάσπιση δικαιωμάτων» ήταν απολύτως ενταγμένο στην γενικότερη λειτουργία των οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών. Στην Ελλάδα ειδικότερα, στις ελληνικές ΜΚΟ, τα ξεχωριστά τμήματα συνηγορίας και οι υπεύθυνοι προάσπισης δικαιωμάτων ως επιτελικοί ρόλοι ,σπάνιζαν. Το δημοκρατικό ήθος του κρατικού μηχανισμού και το αντίστοιχο φρόνημα της πλειοψηφίας των πολιτών, θεωρούνταν δεδομένα.

Θυμάμαι -περίπου 12 χρόνια πριν στους Γιατρούς του Κόσμου- να ζητάμε από το Γραφείο της Ύπατης Αρμοστείας στην Αθήνα να μας εξηγήσει την νέα τότε έννοια της Προστασίας (protection) και να μας στείλει το μοναδικό εγχειρίδιο που υπήρχε, μόνο στα Γαλλικά. Την προστασία την θεωρούσαμε τότε αυτονόητη. Εφόσον προστατεύαμε ενεργά και υπερασπιζόμαστε μέσω της δράσης μας το απόλυτο δικαίωμα του ανθρώπου στη ζωή και στην αξιοπρέπεια ήταν μάλλον λογικό συνεπακόλουθο ότι η πρόσβαση όχι μόνο σε απαραίτητες υπηρεσίες έκτακτης ανάγκης και αγαθά αλλά και στα άυλα επιτεύγματα των δημοκρατικών κοινωνιών μας, στην ελευθερία του λόγου που όλοι απολαμβάναμε, στην ισότητα απέναντι στην δικαιοσύνη, στο κράτος πρόνοιας, ήταν δεδομένη. Εξάλλου ως πολίτες του Δυτικού κόσμου είχαμε πολεμήσει και υπερασπιστεί το δικαίωμα στην ισότητα, την αυτοδιάθεση, την ελευθερία. Άπλετο αίμα είχε χυθεί μέχρι ο κόσμος να καταλήξει σε καταστατικά κείμενα που θεμελίωναν ένα ακόμη επίτευγμα του πολιτισμού μας: το διεθνή ανθρωπιστικό νόμο, το ανθρωπιστικό θέσφατο, τον ανθρωπιστικό χώρο δράσης. Όχι για τους πιο ευάλωτους. Για όλους. Τότε δουλεύαμε με λιγότερες ταμπέλες….

Η ωμή επέμβαση Αμερικανικών και Ευρωπαϊκών δυνάμεων στο έδαφος της τότε Γιουγκοσλαβίας υπήρξε ένα σημείο καμπής στην ιστορία τόσο των πολεμικών συγκρούσεων όσο και της ανθρωπιστικής δράσης . Ήταν ίσως το πιο φανερό σημείο κατάρρευσης της «πολιτικής του ήθους» και της πλήρους αντικατάστασής της από τον «πολιτικό ρεαλισμό» και την «πολιτική ισχύος» των ημερών μας. Το σημείο που έπεσαν οι μάσκες….

Πόσα έχουν αλλάξει από τότε…Σήμερα γνωρίζουμε την Αλ Κάιντα και το Iσλαμικό Κράτος, την παγκόσμια ασύμμετρη απειλή της τρομοκρατίας, την κρίση εντός, την πόλωση, την εσωστρέφεια, την θυματοποίηση των αδυνάτων, την άνοδοτης ρητορικής του μίσους και της βίας, την απειλή του εκφασισμού της κοινωνίας μας, της ίδιας κοινωνίας που ήταν τόσο διαφορετική μερικά χρόνια πριν. Τα δεδομένα άλλαξαν, οι βεβαιότητες ανατράπηκαν, η ανισότητα μεγάλωσε, οι ταμπέλες πλήθυναν….

Νέες εποχές, νέοι τύποι κρίσης. Πρόσφυγες και μετανάστες κυριαρχούν τώρα στο τοπίο. Και υπάρχουν ισχυρές φωνές που θεωρούν αυτούς την ασύμμετρη απειλή. Μέσα στο θολό τοπίο του διαδικτύου και των κοινωνικών μέσων δικτύωσης, η ανθρώπινη προδιάθεση για μυστήριο και συνομωσία βρίσκει την πεμπτουσία της. Τίποτα δεν είναι αυτονόητο, τίποτα δεν είναι δεδομένο.  Η κοινωνία των πολιτών μεγεθύνεται και εξειδικεύεται μεθοδολογικά προκειμένου να ανταποκριθεί. Διασπάται... Οργανώσεις διαφορετικού  προσανατολισμού,επιτελικοί ρόλοι συνηγορίας, δράσεις και προγράμματα. Η έννοια της προστασίας δεν θεωρείται πια defacto ενταγμένη στην ανθρωπιστική δράση. Τομεοποιείται. Προκύπτουν ξεχωριστά τμήματα συνηγορίας και προάσπισης δικαιωμάτων στις ΜΚΟ και νέοι ρόλοι υπεύθυνων διαμόρφωσης γνώμης, δικτύων και πολιτικής. Advocacy officers με χρέος την αποτελεσματική επικοινωνία με εγχώριους και διεθνείς πολιτικούς παράγοντες και με στόχο την δημιουργία συμμαχιών για τον σεβασμό του διεθνούς ανθρωπιστικού δικαίου και την αποτροπήτων παραβιάσεων των δικαιωμάτων του ανθρώπου.

Κάποιοι από μας μετράμε την ζωή μας με κρίσεις κι εγώ διένυσα πολύ δρόμο ξεκινώντας από την Γιουγκοσλαβία για να φτάσω στην πρόσφατη προσφυγική/μεταναστευτική κρίση στην Μεσόγειο. Και σκέφτομαι πως με κάποιο τρόπο συμμετείχα σε αυτό που λέμε συνηγορία και όταν αυτό ήταν σύμφυτο στην γενικότερη δράση της οργάνωσης και τώρα που αποτελεί εξειδικευμένο τομέα. Γιατί τι κάνουν οι ανθρωπιστικές οργανώσεις όταν διαπραγματεύονται με τους κατάτόπους πολέμαρχους για την ύπαρξη ανθρωπιστικού χώρου (humanitarianspace) -με την έννοια των μίνιμουμ συνθηκών ασφάλειας- προκειμένου να επιτελέσουν το έργο τους, αν όχι συνηγορία και προάσπιση δικαιωμάτων; Και μάλιστα συνηγορία υπέρ του βασικότερου όλων, του δικαιώματος στην ζωή και την αξιοπρέπεια; Όταν η διεθνής ή η εγχώρια πολεμική σύγκρουση είναι απροκάλυπτη, όταν η δράση των ανθρωπιστών εκτελείται στο πεδίο με στόχο να σώσει ζωές, η προάσπιση δικαιωμάτων είναι αναπόσπαστο μέρος της δράσης αυτής.

Τι κάνει όμως σήμερα ο υπεύθυνος προάσπισης δικαιωμάτων στο πλαίσιο μιας διαφορετικής «κρίσης», όπως χαρακτηρίζεται η μετακίνηση πληθυσμών από την Αφρική και την Ασία προς την Ευρώπη; Ας δούμε κάποια από τα εργαλεία, τους τρόπους και τα μέσα που συνηθίζουμε ναχρησιμοποιούμε από το οπλοστάσιο της ενεργούς συνηγορίας

Τα νούμερα, τα στοιχεία, η απόδειξη των ισχυρισμώνμε μετρήσιμα δεδομένα:

«Σύμφωνα με στοιχεία της UNHCR και του Διεθνούς Οργανισμού Μετανάστευσης, 1.940 άνθρωποι έχουν φθάσει στην Ιταλία από τη Βόρεια Αφρική από τις αρχές του 2019, και σχεδόν 350 έχουν πεθάνει καθοδόν – θέτοντας το ποσοστό θνησιμότητας για όσους διασχίζουν πάνω από 15%.

Μελέτη του Ινστιτούτου διεθνών πολιτικών σπουδών(ΙΣΙ), μιας ιταλικής σκέψης, βασισμένη σε στοιχεία του Υπουργείου Εσωτερικών, έδειξε ότι ένας στους οκτώ ανθρώπους που προσπάθησαν να διασχίσουν τη Λιβύη μεταξύ Ιανουαρίου και Απριλίου είχαν πεθάνει καθοδόν».

Είναι άραγε αρκετά σοκαριστικό να παραθέτουμε αυτάτα στοιχεία?

Μήπως ένας καταγγελτικός λόγος θα ήταν πιο ουσιαστικός;

"Εάν δεν παρέμβουμε σύντομα, θα υπάρξει μια θάλασσα αίματος", δήλωσε η Καρλότα Σάμι, εκπρόσωπος της υπηρεσίας προσφύγων του ΟΗΕ, UNHCR, στην Ιταλί.

«Οι πολιτικοί θέλουν να μας πείσουν ότι ο θάνατος εκατοντάδων ανθρώπων στη θάλασσα και το μαρτύριο χιλιάδων προσφύγων και μεταναστών που είναι εγκλωβισμένοι στη Λιβύη είναι το αποδεκτό τίμημα των προσπαθειών για έλεγχο της μετανάστευσης» λέει ο Σαμ Τέρνερ, επικεφαλής αποστολής των Γιατρών Χωρίς Σύνορα για τις Επιχειρήσεις Έρευνας και Διάσωσης και τη Λιβύη. «Η σκληρή πραγματικότητα είναι ότι, ενώ ανακοινώνουν το τέλος της λεγόμενης ευρωπαϊκής μεταναστευτικής κρίσης, κλείνουν τα ματιά μπροστά στην ανθρωπιστική κρίση που διαιωνίζουν αυτές οι πολιτικές στη Λιβύη και στη θάλασσα. Αυτοί οι θάνατοι και η δυστυχία μπορούν να προληφθούν. Όσο συνεχίζονται, αρνούμαστε να μείνουμε αδρανείς»

«Στις 3 Ιουνίου, μια ομάδα δικηγόρων για τα ανθρώπινα δικαιώματα κατέθεσε καταγγελία κατά της ΕΕ στο Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο της Χάγης. Υποστηρίζει ότι, μέσω των πολιτικών της, η Ευρωπαϊκή Ένωση είναι υπεύθυνη για «τους θανάτους από πνιγμό χιλιάδων μεταναστών».

Είναι λοιπόν αποτελεσματικές οι καταγγελίες μας; Ή μήπως να παρουσιάσουμε περισσότερες αποδείξεις;

«Στην κεντρική Μεσόγειο είσαι στη μέση του πουθενά, δεν υπάρχουν νησιά κοντά όπως στη Λέσβο, η πλησιέστερη στεριά είναι 260 ναυτικά μίλια, το Λιβύη – Ιταλία, δεν είναι πέρασμα αυτό είναι μια απέραντη θάλασσα και ουσιαστικά όλοι οι άνθρωποι, όλοι οι πρόσφυγες που ξεκινούν από την Λιβύη για Ιταλία, σαλπάρουν για 100% σίγουρο θάνατο. Η μόνη ελπίδα αυτών των ανθρώπων είναι να τους διασώσει κάποιο καράβι, αυτή είναι η τεράστια διαφορά με το προσφυγικό της Λέσβου, ότι δηλαδή όλοι οι πρόσφυγες που φτάνουν Ιταλία μέσω Λιβύης έχουν διασωθεί από ένα καράβι. Κανείς δεν μπορεί να φτάσει μόνος του από τη Λιβύη στην Σικελία. Είναι όλοι οι διασωθέντες ναυαγοί. Η μόνη περίπτωση είναι μόνο κάποιες βάρκες που ξεκινούν από την Τυνησία που είναι περίπου 70-80 μίλια από την Λαμπεντούζα».

«Η απουσία σκαφών ανθρωπιστικών οργανώσεων στην κεντρική Μεσόγειο αυτήν την περίοδο καταρρίπτει το αβάσιμο επιχείρημα του «παράγοντα έλξης» λέει ο Φρεντερίκ Πενάρ, Διευθυντής Προγραμμάτων της SOS MEDITERRANEE. «Η πραγματικότητα είναι ότι παρόλο που τα σκάφη ανθρωπιστικών οργανώσεων στη θάλασσα μειώνονται διαρκώς, οι άνθρωποι που δεν έχουν άλλες επιλογές συνεχίζουν να επιχειρούν αυτό το θανάσιμο θαλάσσιο πέρασμα παρά τους κινδύνους. Η μόνη διαφορά τώρα είναι ότι οι πιθανότητες να πεθάνουν είναι σχεδόν τετραπλάσιες συγκριτικά με πέρυσι, σύμφωνα με το Διεθνή Οργανισμό Μετανάστευσης (IOM).»

Ή μήπως καλύτερα να ακολουθήσουμε την διαδρομή του χρήματος;

«Η μόνη επίσημη εκτίμηση αφορά τον παγκόσμιο τζίρο της μαφίας της παράνομης διακίνησης. Το Γραφείο των Ηνωμένων Εθνών για τα Ναρκωτικά και το Εγκλημα (UNODC), στην πρώτη παγκόσμια μελέτη για το λαθρεμπόριο μεταναστών που κυκλοφόρησε τον προηγούμενο μήνα, αναφέρει ότι «το λαθρεμπόριο μεταναστών σε όλες τις περιοχές του κόσμου δημιούργησε εισόδημα για λαθρεμπόρους ύψους τουλάχιστον 7 δισεκατομμυρίων δολαρίων ΗΠΑ».

Μία άλλη έρευνα, η οποία δεν εστιάζει στην παράνομη διακίνηση ανθρώπων αλλά στη μετανάστευση, έγινε από τον ΔΟΜ: «Σήμερα το 3% του παγκόσμιου πληθυσμού είναι μετανάστες -με το 50% αυτού να είναι παιδιά- παράγοντας πλέον του 9% του παγκόσμιου ΑΕΠ, ήτοι περισσότερα από 3 τρισεκατομμύρια δολάρια ετησίως»,έγραψε ο ΔΟΜ, οριοθετώντας το μέγεθος της οικονομίας των προσφύγων και των παράνομων μεταναστών.

 

Ας κάνουμε και την αυτοκριτική μας,απευθυνόμενοι στο συναίσθημα:

 

«Το γεγονός πως αυτή η ήπειρος, με όλη της την ισχύ, τα χρήματα, την τεχνολογία, τα μέσα, αφήνει ανθρώπους να πεθαίνουν στη Μεσόγειο με ρυθμό έξι ατόμων κάθε μέρα είναι πραγματικά δραματικό» τόνισε ο επικεφαλής της UNHCR, Φιλίπο Γκράντι, καλώντας όλους τους Ευρωπαίους να στοχαστούν πολύ βαθιά πάνω σε αυτά τα δεδομένα.Η διάσωση ζωών στη θάλασσα δεν είναι επιλογή, αλλά πανάρχαιη υποχρέωση, επισήμανε ο Γκράντι». 

 

Φαίνεται πως εξαντλήσαμε τα μέσα μας, πετύχαμε όμως το επιθυμητό αποτέλεσμα; Σταμάτησαν ο λόγος και οι τακτικές μας τους πνιγμούς αθώων στον ακήρυχτο πόλεμο της Μεσογείου; Άνοιξαν τα λιμάνια της Δύσης για ναυποδεχτούν τους κατατρεγμένους;

 

Δυστυχώς, η πραγματικότητα έρχεται να μας διαψεύσει κατηγορηματικά.

 

Και κάπου εδώ, ο advocacy officer, ο υπεύθυνος συνηγορίας και προάσπισης δικαιωμάτων  και σαν ρόλος και σαν άνθρωπος στέκεται βουβός και ανήμπορος μπροστά στις άθλιες εξελίξεις της διπλωματίας του πολέμου, όπως είναι οι αναίτιοι πνιγμοί στην θάλασσα.

 

Καμία φορά σκέφτομαι την πρώην Γιουγκοσλαβία σαν να ήταν χθες. Σαν μια εποχή αθωότητας που τέλειωσε οριστικά παίρνοντας μαζί της τις τελεταίες βεβαιότητες του ανθρωπιστικού κινήματος, όπως αυτό διαμορφώθηκε μέχρι τις αρχές της χιλιετίας μας. 


«… Αλίμονο μου, σε τι λογής ανθρώπων να έφτασα τη χώρα; Να είναι άσπλαχνοι, άνομοι που το δίκαιο αψηφούν της φιλοξενίας; Ψυχή και νου άραγε να μην έχουνε στο φόβο των θεών, και νόμους, ώστε να υποδέχονται με σεβασμό τον ξένο που ναυάγησε;...» Οδύσσεια, Ραψωδία ζ', ca 8ος π.Χ.

https://www.facebook.com/photo.php?fbid=1207826372674949&set=a.720012268123031&type=3&eid=ARDdlgIFvBc3qQi3LgDcX4nu4RqdMIrLyEWcG6IjbxOZxI5G8jj-_e1cjpO7S_vnU_I9_9XRPfcl_ydj

 

O Συγγραφέας

Έλλη Ξένου

Η Έλλη Ξένου είναι Υπεύθυνη Συνηγορίας και Προάσπισης Δικαιωμάτων των Γιατρών του Κόσμου Ελλάδας

Back to Top

Λάβετε τα τελευταία άρθρα στο email σας

Awesome sauce!

Thank you! Your submission has been received!

Oops! Something went wrong while submitting the form :(

Άλλα άρθρα της ίδιας κατηγορίας